Definisjon
Økologi
Læra om samspelet mellom levande organismar og det ikkje-levande miljøet dei lever i.
tip
Oikos = «hus» på gresk. Økologi = læra om naturen sitt hus og alle som bur der.
Definisjon
Biotisk vs. abiotisk
Biotisk = levande faktorar (planter, dyr, sopp, bakteriar).
Abiotisk = ikkje-levande faktorar (temperatur, lys, vatn, jord).
tip
Bio = liv. A- = utan. Abiotisk = utan liv. Ein stein er abiotisk, ein meitemark er biotisk.
Definisjon
Økosystem
Alle levande organismar i eit område pluss dei ikkje-levande faktorane dei inngår i samspel med — inkludert alle interaksjonane mellom dei. Eksempel: fjord, myr, skog.
Definisjon
Art og populasjon
Art: alle individ som naturleg kan få fruktbart avkom med kvarandre.
Populasjon: alle individ av éin art i eit bestemt geografisk område.
tip
Populasjon = éin art + éin stad. To torsk i Nordsjøen = del av ein populasjon. Torsk + sild = to ulike artar.
Fysikk
Naturleg vs. forsterka drivhuseffekt
Naturleg: CO₂, vanndamp og metan held på varme — nødvendig for liv (~+33°C utan den ville jorda frose).
Forsterka: menneskeskapt utslepp aukar konsentrasjonen → meir varme haldast tilbake → global oppvarming.
tip
Eit bilrute slepp inn sol, men varmen kjem ikkje ut att. Atmosfæren gjer det same — klimagassane er glasa.
Fysikk
Kortbølgja inn → langbølgja ut
Sola sender kortbølgja stråling (synleg lys, UV). Jordoverflata absorberer dette og sender ut att langbølgja infraraud stråling (varme). Klimagassar absorberer infraraud og sender noko tilbake mot jorda.
tip
Kort inn, lang ut. Klimagassane blokkerer den lange vegen ut.
Fysikk
Albedoeffekten
Evna ei overflate har til å reflektere sollys. Snø og is = høg albedo (~80–90% reflektert). Mørkt hav = låg albedo (absorberer meir). Når is smeltar, fell albedo → meir varme absorberast.
tip
Albus = kvit på latin. Kvit = reflekterer. Mørk = absorberer. Enkelt.
Klima
Positiv attendekopling
Ei endring som forsterkar seg sjølv. «Positiv» = same retning, ikkje «gunstig».
Is smeltar
→
Lågare albedo
→
Meir varme
→
Meir is smeltar
↺
tip
Som å skrike inn i ein mikrofon kopla til høgtalarane han lydar ut av — sjølvforsterkande.
Klima
Vippepunkt
Ein kritisk terskel der ei lita endring dyttar systemet over i ein ny, irreversibel tilstand. Eks: permafrost tinar → frigjør metan → kraftig oppvarming held fram av seg sjølv.
tip
Som ein dominobrikke — liten kraft, men når den tippar stoppar ingenting resten. Irreversibel = kan ikkje snuast.
Klima
Stigande havnivå — to årsaker
1. Termisk ekspansjon: vatn utvidar seg når det vert varmare.
2. Smelting av landis: isbrear og iskapper på land (Grønland, Antarktis) tilfører vatn til havet.
NB: havis som flyt bidreg minimalt — flyt allereie.
Klima
Ekstremvêr
Varmare atmosfære held på meir fukt → kraftigare nedbør og flaum. Meir energi → kraftigare stormar. Samstundes: meir fordamping andre stader → tørke.
Klima
Havforsuring
Havet tek opp CO₂ → dannar karbonsyre → lågare pH. Vanskeleg for korallar, skjel og kalkalger å bygge kalkskjelett. Sidan desse er grunnlag for marine næringskjeder → redusert mangfald.
tip
CO₂ + H₂O → H₂CO₃ (karbonsyre). Hugsar du kjemien kan du forklare mekanismen frå grunnen.
Evolusjon
Mikroevolusjon som klimarespons
Endringar i genfrekvens innanfor ein populasjon over kort tid. Individ med fordelaktige eigenskapar overlever og formeirar seg → populasjonen tilpassar seg. Krev fleire generasjonar — for raskt klimatempo kan vera eit problem.
tip
Mikro = liten endring innanfor éin art. Ikkje nye artar — berre endring av eigenskapar i populasjonen.
Evolusjon
Habitatfragmentering + klima
Leveområde stykka opp av vegar og utbygging. Klimaendringar krev migrasjon. Fragmentering gjer at artar er fanga utan fluktveg → auka risiko for utrydding.
Klimaendring
+
Fragmenterte habitat
=
Ingen fluktveg
→
Utrydding
Evolusjon
Lundefuglen — case
Avhengig av kaldt vatn nær hekkekoloniane for tilgang på tobis og sild. Varmare hav → fisk trekkjer nordover eller djupare → lundefuglen må fly lenger → ungane svelt → bestandsnedgang.
tip
God eksamenskandidat fordi han illustrerer fleire mekanismar: mattilgang, leveområde og indirekte klimaeffektar samstundes.